Kültür (Cülture)
Claire Parnet: Evet, alkolle işimiz bitti. B’yi bitirdik. Hızlıca ilerliyoruz, değil mi? C’ye geçelim. C’nin (kapsamı) oldukça geniş.
Gilles Deleuze : Nedir?
Claire Parnet: Kültürün C’si.
Gilles Deleuze: Tabii neden olmasın ki.
Claire Parnet: Kendini pek kültürlü/görgülü olarak tanımlamayan birisiniz. Okuduğunuzu, filmler izlediğinizi ya da şeylere üzerinde çalıştığınız meseleler ile ilişkili bir mevcudiyet üzerinden baktığınızı söylüyorsunuz. Yine de her cumartesi bir sergiye gidiyor, bir filme gidiyor; yani kültürel bir uzama ait şeylerle iştigal ediyorsunuz. Kültürel bir pratiğiniz olduğu, kültüre dair sistematize ettiğiniz şeylere dair bir çaba olduğu intibaını edinmek muhtemel: dışarı çıkıyorsunuz, bir çaba gösteriyorsunuz, kendinizi kültürlü kılmaya eğilim gösteriyorsunuz. Ve yine de, tekrar edeceğim, kültürlü/görgülü biri değilsiniz. Bu minik paradoksu nasıl açıklıyorsunuz? Kültürlü değil misiniz?
Gilles Deleuze: Hayır. Öyle söylediğimde söylemeye çalıştığım şey, kendimi gerçekten, sahiden kültürlü ya da entelektüel biri olarak görmediğimi söylerken söylemeye çalıştığım şeyin basit bir sebebi var. Kültürlü/görgülü biri ile bir araya geldiğimde, kendimi sudan çıkmış balığa dönmüş bir halde buluyorum. Hayranlıkla dolu olmam şart değil. Bazen böyle kişilere hayranlık duyduğum oluyor; ama bazı durumlarda, hiç öyle değil. Ama şaşkınlıktan dilim tutuluyor.
Kültürlü bir insanı hemen tanırsınız. Kültürlü bir insanın bilgisi vardır, muazzam miktarda bilgi hem de. Entelektüellerin arasında onların birçoğunu görürsünüz de: her şeyi bilirler. İtalya’nın Rönesans boyunca tarihini bilirler. Kuzey Kutbu’nun coğrafi özelliklerini; bilirler. Bütün listeyi bilirler. Her şeyi bilirler, her şey hakkında konuşabilirler. Bu dehşet verici.
Ne kültürlü görgülü biri ne de entelektüel biri olmadığımı söylediğimde; çok basit bir şeyi söylemeye çalışıyorum: Rezerve halde bir bilgi yığınağına sahip değilim. Hiç değilim. En azından, öldüğümde böyle bir problemim olmayacak: kimse bana ait şeyleri yayınlamak için araştırmak zorunda kalmayacak (yanılmış burada :)) Hiçbir şey hem de hiçbir şey. Hiç yığınağım yok. Ne rezerve ettiğim yığınlar ne de bilgi sığınakları.
Öğrenegeldiğim her şeyi, ama her şeyi bilhassa bir şey için öğreniyorum. Ve o şey sona erdiğinde, onu unutuyorum. Altı ya da 10 yıl sonra, şayet ona yakın bir şeye geri dönmem gerekirse; yahut aynı konuya, sıfırdan başlamak zorundayım. Ve bu bana epey haz veriyor. Bazı istisnalar var, zira Spinoza benim kalbimde. Unutmuyorum onu. Kalbimde, aklımda değil.
Diğer yanda… Buna niçin hayranlık duymayayım? Böyle bir kültür hali konuşan insanlara mahsus.
Claire Parnet: Bu bir çeşit bilgelik hali mi, ya da her konu hakkında fikir sahibi olmak mı?
Gilles Deleuze: Hayır, bilgelik hali. Bir şeyler biliyorlar ve de bunlar hakkında nasıl konuşacaklarını da biliyorlar. Evvela seyahat etmişler. Tarih boyunca, coğrafyalarda… Seyahat etmişler. Biliyorlar, her şey hakkında konuşabilirler. Televizyonda bazı insanlar olduğunu duydum, dehşet verici. Duydum ki sıradışı yetenekleri olan insanlar varmış.
Ancak, buna ihtiyaç duyduğumu söyleyemem. Sadece şaşkınlıktan salak gibi oluyorum, ancak ihtiyaç duyduğumdan değil. Bilhassa bir anlamda, kendime soruyorum: Nedir kültür? Önemli bir kısmı konuşmayı içeriyor. Ve emekli olduğumdan beri, artık şu anda ders vermiyorum; giderek anlıyorum ki konuşmak kirli. Bir parça kirli bir şey. Yazmak temiz. Konuşmak kirli.
Konuşmak kirli zira bir cazibe antrenmanı gibi, bir cazibe oyunu. Konferanslarda hiç tutunamadım. Gençken konferanslara gittim, but orada kalamadım.
Seyahat etmem. Neden seyahat etmem? Zira entelektüel seyahatler soytarılıktan başka bir şey değil. Mesela eğer… Hayır, seyahat etmezdim. Sağlığım da buna engel. Ancak, seyahat eden entelektüeller, bu soytarılıktan başka bir şey değil. (Esasen) seyahat de etmiyorlar, konuşmak için etrafta dolaşıyorlar. Konuşup durdukları bir yerden ayrılıp konuşup duracakları başka bir yere geçiyorlar; ve öğle yemeğinde bile oradaki entelektüeller ile konuşup duruyorlar. Konuşmayı hiç bitiremiyorlar. Konuş konuş konuş… Buna katlanamıyorum.
Bu anlamda, kültürümüz, bana öyle geliyor ki, konuşma ile epey bağlantılı; ve bu kültüre katlanamıyorum.
Claire Parnet: Bu yazmanın temiz ve konuşmanın kirli oluşuna geleceğiz; zira yine de siz mükemmel bir öğretmendiniz, ve bir yandan şu cazibe meselesi var…
Gilles Deleuze: O ayrı.
Claire Parnet: Ona geleceğiz. P harfi profesör kelimesiyle ve sizin profesör olarak çalışmalarınızla ilgili, yani sonra da bununla ve cazibe ile ilgili konuşma fırsatımız olacak.
Claire Parnet: Uzak durmayı tercih ettiğiniz bir şeye geleceğim. İhtiyacınız olmadığı halde kendinize empoze ettiğiniz bu çaba, bu disiplinlilik haline. Modern Sanat Müzesi’nde geçtiğimiz iki hafta boyunca Pollock sergisi vardı. Ve siz halen, kastettiğim her hafta gitmeniz değil ancak oldukça sık bir film izlemeye ya da bir resim sergisi görmeye gidiyorsunuz. Ve bilge değilsiniz, kültürlü değilsiniz, entelektüel değilsiniz ve kültürlü insalara karşı bir hayranlığınız da yok; tıpkı biraz evvel dediğiniz gibi. Bu çabalarınız, bu yapışlarınız neye karşılık geliyor. Sanırım, haz.
Gilles Deleuze: Evet, elbette, haz. Her zaman haz değil. Bir gözetme/gözetleme halinde olma meselesi.
Kültüre, belirli bir anlamda, sahiden inanmıyorum. İnandığım şey karşılaşmalar. Ve karşılaşmalar insanlar ile yapılmaz. İnsanlar karşılaşmaların insanlar ile yapıldığına inanır ve bu sahiden berbat. Bu da kültürün bir parçası: entelektüeller diğer entelektüeller ile buluşuyor, konferansların pisliği, o hepsi.
Karşılaşmalar insanlarla olmaz: Şeylerle olur. Bir resim ile karşılaşırım. Evet. Bir müzik parçası ile karşılaşırım. Müzikle karşılaşırım. İşte, evet yani karşılaşma denilen şeyi böyle anlıyorum.
Bunun ötesinde insanlar bunu kendileri ile karşılaşma haline döndürmek istediklerinde, veya başka insanlarla, o aşamada o o şekilde yürümez. Bu bir karşılaşma değildir. Bu yüzden insanlarla karşılaşmalar size söz verilmiş ve tutulmamış hissi verir. Daima felakettirler.
Ancak, dediğiniz gibi cumartesi ya da pazar sinemaya gittiğimde, orada bir karşılaşma beklentisi ile bulunmam. Bir gözcü edası ile orada bulunurum: orada bir karşılaşma olması mümkün mü; bir film, bir resim? Öyleyse harika.
Bir örnek vereceğim. Bana göre, bir şey yapıyorsanız, oradaki soru ondan nasıl çıkacağınızdır. Onunla kalmak ve ondan dışarı çıkmak. Felsefede kalmak da böyledir: Felsefeden nasıl çıkarsınız?
Claire Parnet: Evet.
Gilles Deleuze: Felseden dışarı çıkmak, çıkıp başka bir şey yapmak anlamına gelmiyor. Onunla kalırken ondan dışarı çıkmanızı gerekli kılan şey de bu. Bu başka bir şey yapmak anlamına gelmiyor; mesela bir roman yazmak anlamına gelmiyor. Önce, onu yapamaz olurum, ancak onu yapabilir olmama rağmen, onun benim ilgimi çekeceğini bile düşünmez olurum.
Felsefenin dışına felsefe ile çıkmak istiyorum. Beni ilgilendiren şey bu.
Mesela, bunun ölümümden sonra olacağını düşününce tevazu da gösterebilirim, büyük bir filozof olan Leibniz hakkında bir kitap yazdım, ve kitap Leibniz için önemli gözüken ve benim için de oldukça önemli olan bir kavram ısrar etmeyi içeriyordu: kıvrım, kıvrım kavramı. Ve işte, böyle garip bir felsefe kavramına dair böyle bir felsefe kitabımı yazdım.
Sonra ne oluyor? Mektuplar geliyor, her zaman. Manasız mektuplar, üstelik büyüleyici, canayakın ya da içimde dokunan niteliklerde olduklarında bile: mektuplar diyor ki, “sen bunu harika yapmışsın”, kitabı beğenen ya da beğenmeyen entelektüellerden gelen mektuplar.
Sonra işte iki mektup daha alıyorum, daha doğrusu iki tür mektup daha; ve gözlerimi oğuşturmama yol açıyorlar. Bunu yazan insanlar var: “Bu kıvrım işi, bu biziz!”
Ve sonrasında anladım ki bu kişiler Fransa’da dört yüz abonesi olan –ki daha da büyüyebilir- bir kağıt kıvırıcıları derneğine tabi imiş. Bir dergileri bile var. Bana dergiyi gönderdiler ve dediler ki: “Tamamen katılıyoruz. Senin yaptığın şey bizim yaptığımız şey.”
Sonra kendime dedim ki: Kazandım. İşte bu!
Sonrasında başka bir mektup aldım, tamamıyla aynı şeyleri söylüyordu: “Kıvrım, bu sıradışı!”
Bu beni Platon’a dair düşünmeye götürdü. Filozoflar, bana göre, tamamıyla soyut varlıklar değildirler. Büyük yazarlar ve oldukça somut (auteur)lerdilrler. Platon’da bir hikaye vardır ve beni neşe ile kaplar; ve bu muhtemelen felsefenin başlangıcı ile ilgili.
Platon bir tanım veriyor. Mesela: Devlet adamı nedir? Devlet adamı insanların çobanıdır. Ve birdenbire birçok insan geliyor ve diyor ki “Tamam, görüyorsun, devlet adamı biziz.” Çoban geliyor ve diyor ki “….” yani düşmanlar geliyor.
Böyle bir şey tecrübe etmiştim. İşte kağıt kıvırıcılar geliyor ve diyor ki “Kıvrım.. Bu biziz!”
Bahsettiğim diğerleri, aynı mantıkta başka bir mektup gönderenler, sörfçüler. İlk bakışta, kağıt kıvırıcılar ile sörfçüler arasında bir bağlantı yok. Sörfçüler diyor ki: “Size tamamen katılıyoruz, çünkü biz napıyoruz? Süreki kendimizi doğanın kıvrımları içine bırakıyoruz. Bize göre, doğa hareket halindeki kıvrımlardan oluşan bir seridir. Biz kendimizi dalganın kıvrımlarının içine sokuyoruz. Bizim işimiz dalganın kıvrımlarında ikamet etmek.”
Ve bundan bahsederken bir hayranlık hali ile bahsediyorlar. Düşünen insanlar, sadece sörf yapmıyorlar, yaptıkları şeye dair düşünüyorlar. Belki buna S harfine geldiğimizde döneriz.
Ancak, karşılaşmadan başlamıştık. Bunlar karşılaşmalar. “Felsefe ile felsefeden dışarı çıkmak” derken; işte bence bana hep olagelen şey bu. Bunlar karşılaşmalar.
Kağıt kıvırıcılar ile karşılaştım. Bu arada, onları bizzat görmüş olmam şart değil. Muhtemelen hayal kırıklığına uğrarız. Ben uğrarım, onlar muhtemelen daha çok uğrarlar. Görmeye gerek yok.
Ama ben işte, benim kağıt kıvırıcılık ile bir karşılaşmam oldu, sörf ile de. Kelimenin tam anlamıyla, felsefenin dışına felsefe ile çıktım. Bu bir karşılaşmadır.
Yani ben işte bir sergiye gittiğimde, bana dokunan bir resim arıyorum, beni kıpırdatan bir resim. Sinemaya gittiğimde, tiyatroya gitmem zira tiyatro çok uzun, çok disiplinli, çok… Bazı durumlar istisna tabi, Bob Wilson ve Carmelo Bene birer istisna. Böyle bir tiyatro çağımızda pek sürdürülmedi. Bu uç istisnalar hariç, bir de kötü bir sandalyede 4 saat oturmak artık sağlık nedeniyle de yapamadığım bir şey. Bu beni tiyatrodan uzak tutuyor.
Ama evet: bir resim sergisi, sinema. Hep bir fikir ile karşılaşacağıma dair bir hissim oluyor (oralarda).
Claire Parnet: Evet, ama…
Gilles Deleuze: Kafa dağıtmak için sinemaya gitmek diye bir şey yoktur. Kültür, bu kültür değil, ama bir kafa dağıtma söz konusu değil. Benim dikkatimi dağıtan, bir çalışmada her şeyin harfiyen yazılıp belirlenmiş olması…
Claire Parnet: Öylesi bir çalışma değil…
Gilles Deleuze: Evet, çalışma değil… Demek istediğim gözetleme halindeyim. Geçen bir şey için etrafı gözlüyorum, diyorum kendime: “Evet, bu seni… Rahatsız ediyor mu?” Bunu eğlenceli buluyorum. Bu büyük bir eğlence.
Claire Parnet: Eddie Murphy sizi rahatsız etmezdi.
Gilles Deleuze: Eddie Murphy kim?
Claire Parnet: Son filmleri büyük başarıya ulaşmış Amerikalı bir komedyen. Onu asla seyretmezsiniz siz. Sadece televizyonda Benny Hill izlersiniz.
Gilles Deleuze: Evet. Benny Hill beni ilgilendiriyor. Evet evet, beni ilgilendiriyor. İlgilendiğim şeyleri sadece çok iyi oldukları için seçmiyorum. Benim ilgimi çekmeleri için sebepler içeriyorlar.
Claire Parnet: Ama siz dışarı çıktığınızda, bu bir karşılaşma içindi.
Gilles Deleuze: Dışarı çıktığımda… Evet. Eğer ondan edinebileceğim bir fikir yoksa, kendime “ah, işte bir fikri var…” diyemiyorsam… Büyük sinemacılar nedir? Sinemacılar için de bu böyle. Mesela Minelli gibi büyük bir sinemacı için bana temas eden şey, fikirler ya da bir fikir tarafından takip edilmiyor olmaları…
Claire Parnet: Benim fikrimi, benim I (Idea) fikrimi yaktınız, benim “I”mı… Durun hemen şimdi.
Gilles Deleuze: Tamam. Bu bana bir karşılaşma gibi gözüküyor. İnsanlarla birlikte ele almadan önce de şeylerle karşılaşırız.
Claire Parnet: Mesela şu anda, bir şeylerle karşılaşmalar yaşıyor musunuz; içinde yaşadığımız kültürel dönemden bahsettiğimizde?
Gilles Deleuze: Evet, dedim ya: kıvırıcılar ve sörfçüler. Bundan daha güzel ne olabilir? Anlaşılacağı üzere bunlar entelektüeller ile karşılaşmalar değiller. Entelektüeller ile karşılaşmalar yaşamam.
Ya da… Bir entelektüel ile bir araya gelirsem, bu başka sebeplerden dolayıdır; çünkü onu seviyorumdur, ya da yaptığı şey ile karşılaşıyorumdur; son çalışmaları ile, albenisi ile, bunlarla. Bu unsurlar ile karşılaşırız: insanların albenisi, insanların çalışmaları. İnsanların kendileri ile değil. İnsanlarla bir ilgimiz yok, hem de hiç.
Claire Parnet: Yine de, kediler gibi gelip size sürtünebilirler.
Gilles Deleuze: Evet.
…
Claire Parnet: Kültürün zengin ve yoksul dönemlerine gelelim. Güncel dönemin pek de zengin olmadığını düşünüyorsunuz. Sıklıkla televizyona gıcık olduğunuzu, bilhassa edebiyat programlarına, isim vermeyelim de, ki zamanla da yayın isimleri değişecektir. İçinde yaşadığımız dönem sizce bu anlamda zengin mi, yoksa bilhassa yoksul bir dönem mi?
Gilles Deleuze: Bakın, evet, yoksul bir dönem. Ama yine de bu korkutucu değil. Beni güldürüyor bile, çünkü benim yaşımda olunca kendime diyorum ki: bu ilk yoksulluk dönemi değil.
İçinde yaşadığım döneme bakınca, bir şeylere dair coşkulu hissetmek için yeterince yaşlı mıyım? Liberation döneminde yaşadım; hayal edilebilir en zengin dönemlerden biriydi. Bir şeyleri keşfettik de keşfettik. Savaş ve sonrası vardı; bir hiç değildi.
Her şeyi keşfettik: Amerikan romanı, Kafka. Sartre vardı. Entelektüel olarak keşfedip yeniden keşfedip durduğumuz şeylerin neler olduğunu hayal dahi edemezsiniz, resimde ve diğerlerinde bile bu böyle. Büyük anlaşmazlık gibi şeyleri anlamalısınız, “Kafka yakılmalı mıydı?” Bugün için bakıldığında hayal bile edilemez ve biraz da çocukça görünüyor; ancak oldukça yaratıcı bir atmosferdi; ve de sıradışı düzeyde gergin bir atmosfer.
Sonra 68 dönemine doğru evrilen dönemde yaşadım; ki bu da oldukça zengindi, ve ayrıca 68’in de ötesindeydi.
Bunların arasında yoksul zamanlar da var. Yoksul zamanlar tamamen normal. Yoksulluğun kendisi rahatsız edici olan kısmı değil. Yoksul dönemleri işgal eden kişilerin arsızlıkları ve hayasızlıkları mesele. Zengin dönemleri harekete geçiren parlak zekalı insanlardan bile daha edepsizler. Parlak zekalı insanlar iyi bir mayaya sahiplerdiler.
Sonraki gün de, Kafka çatışması ve Liberation ile bağlantı halinde, televizyonda hiç Kafka okumadığını söyleyen birini gördüm ve bunu söylerken bundan haz alıyordu. Bunu kahkaha atarak söylüyordu.
Claire Parnet: Evet, oldukça mutlular.
Gilles Deleuze: Aptallıkları kadar mutlular. Çünkü bunlar edebiyatı küçük tatlı bir macera olarak gören kişiler. Böyle düşündüğün zaman, Kafka okumaya gerek kalmaz, hatta okumaya pek gerek kalmaz. Afili bir cümle ve bir kalemin varsa, doğan gereği sen Kafka’nın eşitisindir, çünkü bu bir çalışma değildir artık.
Bu kişiler, çalışmıyorlar.
Bir şeyi daha da ciddileştireceğim. Cosmos’ta bir film seyretmeye gittim. Hayranlık vericiydi, Rus bir sinemacının otuz sene önce yaptığı ancak henüz gösterime gelen epey hareketli bir film. Çok iyiydi, çok çok iyiydi. Daha iyisini isteyemezsin, harikaydı.
Böyle bir terör haliyle, yahut şefkat haliyle, kendine dersin ki: bu Rusların savaş öncesi dönemde yaptığı filmler gibi, Eisenstein’ın zamanında, Dovzhenko’da… Her şey oradaydı. Bilhassa da süblime edilmiş parallel montaj ve diğerleri. Savaş döneminden sonra hiçbir şey olmamış gibiydi, sinemada hiçbir şey olmamış gibiydi.
Ve kendime dedim ki: tabii ki bu film iyi. Ama tam da bu sebeple bu filmde tuhaf bir şey var. Kendi çalışmasına kelimenin tam anlamıyla hapsolmuş ve onda izole olmuş birinin çalışması ki kendisi de 20 yıl öncesinde film yapar gibi bir film yapmış.
Kötü olması meselesi değil. Tam aksine, çok iyiydi; zira yirmi yıl öncesi için dahiceydi. O zamandan beri olagelenleri, bilmiyoruz. Bir çölde büyümüş.
Bu korkunç.
Çölü geçmek büyük bir mesele değil. Bir çölü geçmek, çöl bir dönemi geçmek, o kadar ciddi bir mesele değil. Korkunç olan çölün içine doğmak. Çölün içinde büyümek. Berbat olan bu, hayal etmeye çalışıyorum da; zira bugün 18 yaşında olan insanlar, mesela, bir tenhalık hissini tatmalılar.
Ve görüyorsunuzdur ki, böyle zamanların kötü tarafı bir şeyler yitip gittiğinde kimsenin farketmemesi. Basit bir sebepten ötürü: bir şey yitip gittiğinde, yokluğu aranmıyor.
Stalinist dönem Rus edebiyatının yitip gitmesine yol açtı. Ama Ruslar bunu farketmediler. Kastettiğim Rus kitleleri, Ruslar derken tüm Ruslar, farketmediler. 19 yüzyılın o kasvetli edebiyatı yitip gitti. Ve bittabii, şimdilerde buna muhalefet edenlerin olduğundan haberdar ediliyoruz. Ancak insanlar düzeyinde, Rusyadaki insanlar genelinde: edebiyat yitip gitti, resim yitip gitti, ve kimse farketmedi.
Bugün ne olduğunu anlamak için, diyelim ki bugünlerde bariz deha ışıltısı olan genç insanlar var. Diyelim ki, bu kötü bir örnek ama diyelim ki, günümüzün yeni Beckett’leri. Kastettiğim şey “yeni filozoflar” değil. Diyelim ki bugünün yeni Beckett’leri basılmıyor. İşte ondan sonra, Beckett’in kendisi de basılmamaya doğru ilerleyecek.
Ve, hiçbir şeyin eksikliği hissedilmeyecek.
Tanımı itibarıyla, büyük bir yazar, bir deha, yeni bir şeyler getiren kişidir. O yeni şey ortaya çıkmıyorsa, hiç kimse onun eksikliğini hissetmiyorsa demek ki kimsenin onun hakkında bir fikri yoktur.
Mesela Proust hiç basılmamış olsaydı… Kafka hiç basılmamış olsaydı; “Kafka eksik” diyemezdiniz. Kafka her şeyi yakmış olsaydı, kimse “ah onun nasıl ama nasıl eksikliğini hissediyoruz” çünkü yitip giden şeyin ne olduğu konusunda bir fikrimiz olmamış olurdu.
Eğer bugünün yeni Beckett’leri varsalar ve de güncel yayın sistemi basılmalarına engel teşkil ediyorsa; “onların eksikliğini hissediyoruz” diyemeyiz.
Bir ifade duymuştum ve bu hayatımda duyduğum en hayasız ifadelerden biriydi. Gazetedeki kişinin ismini zikretmeyeceğim, zira böyle şeylerden asla tam olarak emin olamıyorsunuz. Yayın işlerindeki birisi şöyle demeye cüret etmiş: Bilirsiniz, bugün artık Gallimard’ın Proust’u reddetmesi gibi bir hataya düşmemiz mümkün değil; zira bugün artık yetenek avcılarımız, yetenek koçlarımız… Var.
İnsan hayal gördüğünü düşünüyor.
Bugün artık yeni Proust’lar ve yeni Beckett’ler bulma meselemiz var! Sanki bir Geiger sayacımız ve yeni Beckett’imiz varmış gibi, sanki böyle hayal edilemez bir şey işte, zira getirilecek yeniliğin ne olduğunu da bilmiyoruz; sanki sayaç bipleyecek üzerinden geçirdiğimizde.
Bugün krizi tanımlayan nedir? Tüm bu saçmalıklar işte.
Güncel kriz halini üç şeyle bağlantılı görüyorum; ancak bu da böyle sürmeyecek. Bu konuda oldukça iyimserim. Bu, bir çöl zamanını tanımlayan şey.
Bir: Gazeteciler kitap yazıyor. Gazeteceiler hep yazdılar, ve bence gazeteceilerin yazması iyidir de. Ama uzun zamandır, gazeteciler kitap da yazmaya başladığından beri, başka bir şey olduklarına kendilerini inandırmaya başladılar. Bir başka deyişle, gazetedeki köşe yazılarını yazmaları ile aynı şey değil bu. Hatta denebilir ki uzun zamandır yazarlar da gazeteciler. Mallarme gazetecilik yapabilir. Ancak tersi mümkün değil.
Şu anda tersi oluyor. Gazeteci, gazeteci olarak, bir kitap yayımlıyor; ve bir köşe yazısı ile hemen hemen aynı olan şeyin kitap olması gayet normal oluyor. Bu iyi bir şey değil.
İkinci sebep, herkesin yazabileceğine dair şu genel görüş; çünkü yazmak her bir kimsenin küçük kaçamağı olmuş durumda. Aile arşivleri, yazılı arşivler, ya da kişilerin kafasındaki arşivler var. Her bir kimsenin küçük bir aşk kaçamağı var. Her bir kimsenin, hasta bir ninesi, berbat şartlarda yaşamış ve ölmüş bir anneciği var. Ve kendilerine diyorlar ki: “tamam, bu işte bir roman yapar”
Bu roman yapmaz. Hem de gerçekten hiç yapmaz.
Claire Parnet: Üçüncü sebep?
Gilles Deleuze: Ve evet üçüncü sebep, anladığım kadarıyla, gerçek anlamda müşteriler, değiştiler ve biz bunu nadiren farkediyoruz; siz farkında olan insanlar istisnasınızdır. Müşteriler değiştiler. Televizyonun müşterileri kimler? Artık izleyiciler değiller. Televizyonların müşterileri artık reklamcılar. Onlar gerçek müşteriler. İzleyiciler reklamcıların istediklerini alıyorlar.
Claire Parnet: Yapımcılar…
Gilles Deleuze: Evet, yapımcılar… Ve… Evet… Reklamcılar asıl müşteriler.
Ve yayımcılık işlerinde, yayımcıların potansiyel müşterilerinin artık okuyucular değil de dağıtımcılar olması tehlikesi vardır. Dağıtımcılar tam anlamıyla yayımcıların müşterileri oldukları zaman ne olur? Dağıtımcıları ilgilendiren şey hızlı bir satış ve dağıtımdır, iş hacmidir.
İş hacmi de süpermarketler için yapılan şeyler demektir, iş hacmi; düşük ücret rejimi demektir ve böyle gider. Bir başka deyişle, her anlamıyla edebiyat, haddimeyse Beckett’ın tabiriyle söylüyorum bunu, her anlamıyla yaratıcı edebiyat; doğası itibarıyla yok olacaktır.
Ama bu zaten böyle. Genel olarak insanların ihtiyaçları baştan şekillendirilmiş durumda. Bu da işte, bir kıtlık kuraklık halinin temel belirleyicisi.
Yokluk, yokluğa indirgenmiş bir edebiyat. Reklam promosyonunun hatrına tüm metinsel eleştirinin yitip gitmesi.
Ve ciddi değil derken, demek istediğim elbette paralel akışlar sözkonusu olacaktır, karaborsa olacaktır, ve bilumum böyle şeyler. Yoksa insanların başka türlü yaşamayı sürdürmesi mümkün değil.
Rusya edebiyatını kaybetti, ancak onu yeniden fethedecek. Hepsini yeniden fethedecek. Böyle olur. Zengin dönemleri yoksul dönemler, yoksul dönemleri zengin dönemler izler. Yoksulu da keder…
Claire Parnet: Bu paralel piyasa ya da karaborsa fikri: özne uzun zamandır önceden şekillendiriliyor. Bir yıl, mesela, yayımlanan kitapların savaş hakkında olduğunu görüyorsunuz; sonraki yıl ebeveynlerin ölümü hakkında, bir sonraki yıl doğa ile bağ kurmaya dair şeyler, ve böyle böyle şeyler. Yine de bir şeyler şekle şemale bürünmüyor. Bu nasıl toparlanacak? Sahiden yoksul bir dönem sonrası yeniden toparlanmış bir zengin dönem gördünüz mü?
Gilles Deleuze: Evet, Liberation’dan sonra birçok şey iyi gitmedi. Sonra 68 vardı. Liberation’un o büyük yaratıcı dönemi ile Yeni Dalga’nın başlangıcı arası; ne zamandı? 1960’larda, hatta biraz öncesinde; 1972’ye kadar başka bir zengin dönem vardı.
Yani evet yeniden şekle şemale bürünüyor.
Bu biraz Nietzsche’nin söylediği gibi: Biri bir ok atıyor. Boşluğa bir ok atıyor. Büyük bir birey, ya da bir dönem için koletiktivite, bunu yapar: Bir ok atar. Sonra ok düşer, sonra başka biri gelir, onu alır ve onu başka bir yere doğru atar. Yaratım böyle yürür. Edebiyat birçok çölü geçti.
Claire Parnet: Yani ümit var. Bunu göz önünde tutarak, D’ye geçelim.
Notlar
Liberation: Fransızların, Fransa’nın Nazi işgalinden kurtulduğu ve sonrasındaki yılları içeren döneme verdikleri isim.
Kafka çatışması: 1946’da Fransa’da entelektüeller, sanatçılar arasında çıkan bir tartışma, “Kafka Yakılmalı mı?”.
Çeviren: Mustafa Burak Arabacı
Views: 7